Este ano foi a primeira vez que participei como nominado na vixésimo cuarta cerimonia dos Mestre Mateo, concretamente como finalista ao mellor documental.
Celebro que os meus compañeiros da película 360 Curvas obtivesen o premio. A miña gratitude pola súa importante obra para a comunidade galega.
Porén, un sentimento non tan optimista impídeme celebrar do mesmo xeito o resto da cerimonia; explicarei a continuación as miñas razóns.
Este ano as películas e obras audiovisuais presentadas son un exemplo da riqueza e da diversidade creativa que aflora no noso territorio, algo difícil de acadar e de imaxinar décadas atrás. Obras, a maior parte delas que, a pesar de seren producidas en precarias condicións de financiamento, lograron transcender internacionalmente.
Falamos de películas grandes, que venceron premios no festival de Cannes, que se presentaron aos Oscar, e tamén de películas máis pequenas pero non menores, que recibiron premios e recoñecemento en festivais como o de Xixón, ou que entre outros se estrearon no Festival de San Sebastián, etc. Quedarían por citar outras tantas extraordinarias películas de prestixioso recoñecemento internacional que pasaron na Quinzaine ou en Rotterdam, pero que non chegaron a ter cabida na gala.
Gozamos da sorte de contar cunha amplitude de propostas cualitativamente potentes, elevando deste xeito a competitividade e o interese desta gala. Deséxolle ao audiovisual galego que sigan producíndose tales colleitas . Que así sexa, só pode ser beneficioso para o conxunto de creadores e traballadores que integramos este medio e para o público que se depara cos nosos relatos.
Irei ao grao. Dos 16 premios repartidos no sector de longametraxe cine/serie de televisión, o resultado final da cerimonia foi de 13* premios para a película Antes de Nós e 3 premios para a película de Sirat.
*(realmente foron 14 premios, semanas antes da gala, recibiu tamén o premio do publico. Premio que como participante ainda a dia de hoxe non sei nin como se xestionou, nin que público foi o que deliberou ante tal decisión)
En ningún momento estou poñendo en dúbida a calidade da película Antes de Nós nin do recoñecemento dos meus compañeiros premiados, con varios deles tiven o pracer de colaborar en ocasións. Afirmo con rotundidade que son magníficos creadores e profesionais, que merecen recoñecemento, e que estou sinceramente feliz porque o recibiran. Baixo esta afirmación non se agocha ningunha ambigua ironía.
Pero non por iso podo reprimir a miña sorpresa ante tal incrible resultado. 13 premios en 13 categorías entre un total de 16. Competindo contra obras de recoñecemento de altísimo nivel. Dito escenario e tal suceso por parte dunha única película, entendo, situaríanos ante unha obra que supoño, foi escollida pola súa arrebatadora singularidade e calidade única.
É indubidable que Antes de Nós é unha boa película. Pero se algo podo afirmar con rotundidade é que non é a única boa película. As súas competidoras non son menores en calidade nin importancia, non teñen nada que envexar.
Todos sabemos que o recoñecemento é moi importante, non só como satisfacción e recompensa polo tremendo esforzo que supón realizar unha obra audiovisual, senón que de xeito práctico é imprescindible no sistema de puntuación para a selección e subvención dos proxectos vindeiros. É triste, pero sabemos que o suceso é o único valor que nos ampara ante a posibilidade de levar a cabo unha nova obra, e é o que nos permite dar un paso adiante para surfear a precariedade laboral na que vivimos tantos de nós adicados a este medio. É, polo tanto, de bo recibo que ese recoñecemento sexa concedido con certo rigor e adiantaríame a dicir con “xustiza poética”.
As películas que deciden presentarse aos Mestre Mateo comprométense a aceptar sen reproche as bases de dito evento. Aceptamos que os premios se concedan por medio do voto individual de cada un dos académicos. Non sei quen integra tal grupo, non sei as súas afinidades nin gustos. Nas bases desta gala, entendo e espero igualmente, que valores como a diversidade, a pluralidade, a inclusión e a transparencia estean integrados como rigorosas pautas nas tomas de decisión.
Volvo aos premios. Pregúntome de que tipo de inclusión, e de que tipo de recoñecemento de diversidade e de pluralidade de sensibilidades falamos. Cando unanimemente non se ten dúbida algunha en recoñecer a excelencia dunha única obra, nin en desconsiderar o resto. É evidente, e é o que tento preguntarme e cuestionar neste texto, que non se lle deu un mínimo valor a obras que demostraron contra vento e marea a súa solidez nacional e internacionalmente en festivais e salas de cine. Non é a primeira vez que acontece, e dame o corpo que tampouco será a última.
Sei que a valoración e xuízo dunha obra ten matices subxectivos difíciles de definir, matices suxeitos aos gustos, á amplitude de miras, á bagaxe cultural, á escoita, á tolerancia; valores completamente subxectivos, imposibles de categorizar. En ningún momento propoño unha cerimonia na que se faga unha repartición equitativa e simétrica dos premios. Creo que nos estaríamos facendo un fraco favor. Opino que a excelencia é un valor positivo que, aínda que non sempre nos faga mellores creadores, pode ser un empuxón á inspiración e á superación (esta sería outra gran discusión, deixémola no seu plano teórico!). É unha verdadeira pena que esta excelencia e competitividade se rexan por criterios ambiguos, en prol de intereses individuais e non colectivos.
O meu estupor a noite da gala dos Mestre Mateo é depararme cunha visión nesgada, unilateral e, perdoen por dicilo, redutora e deformadora da realidade. Persoalmente creo que o sistema de selección das películas e das votacións para conceder os premios (sistema instalado desde hai décadas) ten que ser revisado con urxencia. O polarizado resultado da propia gala é unha rotunda evidencia diso. Considero igualmente que xuntar na mesma nominación/premio unha película e unha serie de televisión é un erro, e un fraco favor para ambas as obras. Por suposto ambas comparten puntos en común, son obras audiovisuais, pero é innegable que son feitas con fins, estratexias, compromisos, modelos de produción e son dirixidas para audiencias diferentes. Que máis é preciso dicir!
Cada un que faga o seu propio exercicio de reflexión. Durante a gala acordeime da parábola do elefante na sala, incómodo e visible que acapara o espazo. Tamén me lembrei do conto popular reescrito por Hans Christian Andersen, “O rei nu”, no que dito rei viste un traxe admirado por todos, traxe paradoxicamente inexistente.
Non considero que estea agraciado cunha lucidez nin maior nin menor que a de todo o mundo; intento analizar a situación desde o máis básico sentido común, con único desexo de traer luz. Tampouco quero ser un desagradecido insolente; sei do difícil esforzo que comporta aos compañeiros e compañeiras a organización e xestión desta gala. A eles o meu agradecemento. Unicamente observo, e pretendo con este texto, sen querer ofender a ninguén, propoñer un urxente diálogo, unha abertura ao cambio, e ao uso de criterios éticos de selección.
O que sucedeu na XXIV gala dos Mestre Mateo creo que non nos beneficia a ninguén. Fragmenta aínda máis a industria cultural dun audiovisual galego que a presidenta da academia, nunha lúcida analoxía, acuñou como “familia rota”. Explicándonos que unha parte desta familia, ao non compartir o seu ideario coa parte que organiza o evento, prefire ausentarse, manterse á marxe e non tomar parte de dita celebración. É triste e difícil de dixerir ser consciente da existencia de pertenza a unha “familia rota”. Esta realidade explicada pola dirección da academia non debería permanecer inamovible; debería facerse todo o posible para resolvelo. Agradezo o xesto sincero de expor este enorme problema, pero sempre que a tal comentario lle suceda un real esforzo pola unha urxente búsqueda de diálogo e solución.
É importante recordar que esta celebración, financiada con fondos públicos, debería ser a celebración de todos, inclusiva e transversal. Non podo aceptar con resignación que haxa unha parte que participe e outra que non o faga. É unha dualidade inxusta, pobre, turbia e redutora. Oxalá na próxima gala poidamos brindar xuntos e conceder recoñecemento ao talento e á diversidade do noso audiovisual galego.
A negación ao diálogo, a negación á autocrítica ou á reflexión sobre o sucedido, afondará de modo evidente esta polarización, levando ao desinterese de participación dunha das partes. Parte que, ao meu ver, non é nin pequena nin anecdótica. Se esa negación persiste inamobible, non vexo a razón de seguir participando. Sería máis grato e interesante organizar un evento paralelo no que as bases sobre as que se asenten as decisións non estean filtradas por interesese nin criterios incomprensibles.
Compañeiros e compañeiras, esta non é unha tonta rabeira ou un caprichoso enfado por non ter tido foco, nin atención nin premio. Non vai por aí. É moito máis profundo e estrutural; propón reflexionar e cuestionar as bases e a ética de como xestionar e levar a cabo as cousas. Esta gala é moi representativa, pero tan só a punta do iceberg dunhas prácticas que en tantas ocasións son opacas e, ao meu ver, inxustas, podríamos falar dos modelos de financiación ancorados en fórmulas que dificultan aos máis pequenos/independentes saír adiante, ou das incumplidas cotas de emisión de obras cinematográficas galegas na TVG.
Estou falando de produtores, de realizadores, arrinconados nas infravaloradas narrativas menores. Narrativas que expoñen e exportan a imaxen de Galicia e do cine galego dende hai décadas; pero que aquí non son recoñecidos polos seus logros. Estou falando de cineastas que insisto, non poden nin soñar vivir dignamente do seu traballo. É evidente que adicarse a este traballo é unha opción persoal, consciente que conleva moito esforzo, esixencia e ilusión, o que non quita e que sería de agrado que o peixe se repartise de un modo máis xusto.
Na gala quedoume claro que defendemos importantísimos puntos e valores comúns: desexamos o mellor para o mundo, cun rotundo NON Á GUERRA; desexamos o mellor para o noso territorio; desexamos unha lingua galega que teña o espazo e a consideración que merece; e desexamos que poidamos exercer a nosa liberdade de expresión e de creación en máxima plenitude. É moi positivo abordar problemas globais. Pero botei en falta falar dos compañeiros da CRTVG, que desde o 2018 levan xa 403 venres negros manifestándose por defender o dereito á liberdade de información. A súa protesta é a máis extensa na historia dun medio de comunicación europeo. E tamén sentín un embarazoso silencio ante a traxedia deste verán, as 171.000 ha arrasadas pelo lume (2.5% do territorio galego), das cales 152.000 ha en Ourense (20% da provincia). O maior incendio da historia da península Ibérica. Aunténtica barbaridade que empobrece e arrasa aínda máis o noso rural. Rural que está presente na maioría das producións da industria audiovisual galega e que representa a pedra angular da nosa industria cultural. Se segue ardendo a terra que filmamos, acabaremos tendo que usar cromas verdes!
Se estes puntos mencionados ao longo deste texto son comúns a todos nós, sentémonos a falar; será unha experiencia enriquecedora, promesa de futuro. Se queremos facer caso omiso e continuar cun modelo que se sitúa lonxe de principios éticos e de criterios de xustiza, supoño que a antes comentada “familia rota” seguirá afastándose e tensándose aínda máis. Se queremos un cine e unha expresion audiovisual libre, se a alguén lle importa de verdade, mans á obra, abran a veda da franquía, discutamos.
Espero non ter ferido a ningunha sensibilidade, pero si ter aberto un pequeno espazo de reflexión.
- Iván Castiñeiras, cineasta galego.
Novas relacionadas
Sirat e Antes de Nós triunfan nuns Mestres Mateo de protagonismo feminino
