O Pleno do Congreso aprobou este mércores unha iniciativa do PSOE que condena o denominado “bibliocausto” franquista, a queima de libros levada a cabo durante a Guerra Civil por seren considerados subversivos polos sublevados, e que reclama que estes episodios se investiguen e se ensinen nas escolas, ademais de recoñecer o compromiso coa cultura das persoas responsables de librarías, bibliotecas e editoriais que foron represaliadas.
A iniciativa saíu adiante in extremis e á terceira votación. Nas dúas primeiras produciuse un empate, con PP e Vox votando en contra e o resto do hemiciclo facéndoo a favor, salvo Junts e Unión del Pueblo Navarro, que se abstiveron. Cando o número de votos a favor é igual ao de votos en contra, a votación debe repetirse e, se o empate persiste tras tres intentos, a iniciativa decae. Neste caso, salvouna un deputado de Junts que, na última votación, pasou da abstención ao voto afirmativo.
UN “CAPÍTULO NEGRO” DA HISTORIA QUE O FRANQUISMO TRATOU DE BORRAR
O texto aprobado lembra que, tras o golpe de Estado de 1936 e até o final da Guerra Civil, en España producíronse queimas públicas de libros semellantes ás que tiveran lugar tres anos antes en Alemaña alentadas polos nazis. Ademais, subliña que a investigación sobre a destrución do patrimonio bibliográfico resulta complicada porque o réxime franquista encargouse de borrar este “capítulo negro da historia”. Por iso, considera fundamental impulsar a súa investigación.
Segundo recolle a iniciativa, desde os primeiros días do golpe militar os sublevados centráronse na incautación e destrución de libros e na depuración de bibliotecas públicas e privadas, e moitos mestres, bibliotecarios, editores e libreiros foron fusilados.
A PRIMEIRA GRAN QUEIMA DOCUMENTADA, NA CORUÑA
Co obxectivo de “limpar e purificar o país das ideas subversivas”, ademais de eliminar e reprimir quen as publicaban ou defendían, a Falanxe e o exército franquista non só protagonizaron accións de queima de libros, senón que tamén alentaron os seus seguidores a facelo, tal e como quedou reflectido na prensa franquista.
A primeira gran queima pública documentada produciuse na Coruña, o 19 de agosto de 1936, onde arderon máis de 1.000 libros de autores como Ortega y Gasset, Pío Baroja, Miguel de Unamuno ou Blasco Ibáñez, xunto á biblioteca persoal do deputado de Esquerda Republicana e presidente do Consello, Santiago Casares Quiroga. Ademais, foi asaltada a editorial galega Nós e o seu director, Ánxel Casal, foi fusilado.
REQUISAS, FOGUEIRAS E BIBLIOTECAS DEPURADAS POR TODO O ESTADO
A medida que avanzaba a guerra, fóronse ditando decretos e bandos que obrigaban a entregar ou permitían requisar os libros considerados prohibidos. Así ocorreu en Sevilla, onde Queipo de Llano deu 48 horas á poboación para entregar os seus libros e habilitou falanxistas para percorrer librarías e editoriais requisando todo o material considerado “pornográfico, marxista, ácrata e disolvente”.
Tamén houbo fogueiras en localidades pequenas nas que arderon fondos de bibliotecas municipais, de Casas do Pobo, de ateneos ou de sedes sindicais, mentres que a primeira biblioteca universitaria depurada foi a de Valladolid en 1937, seguida da de Santiago de Compostela. As últimas queimas producíronse en 1939, tras a caída de Madrid, cando con motivo do Día do Libro o Sindicato Español Universitario (SEU) convocou un acto no que mozos estudantes, co brazo en alto, queimaron distintos exemplares.
LIBROS GARDADOS NOS “INFERNOS” E PROFESIONAIS REPRESALIADOS
Ademais, as comisións depuradoras clasificaban os fondos de bibliotecas e salas de lectura e aqueles libros que non eran destruídos quedaban gardados en espazos restrinxidos coñecidos como “infernos”, que non foron abertos ata 1975. Entre os libreiros e bibliotecarios que pagaron coa vida o seu compromiso coa cultura, o PSOE menciona a Miguel D’Lom, de Ceuta; Rogelio Luque, de Córdoba; a mestra zaragozana Pilar Salvo, responsable dunha biblioteca infantil; e a pedagoga e bibliotecaria Juana María Capdevielle.
Os profesionais que permaneceran na zona republicana tamén foron sancionados posteriormente, como ocorreu coa autora do Plan de Bibliotecas Públicas de 1938, María Moliner, ou con Carmen Caamaño, que foi separada do Corpo de Arquivos e Bibliotecas. A iniciativa aprobada polo Congreso pon agora o foco na necesidade de investigar, recoñecer e ensinar o alcance desta destrución cultural, situando no centro non só a persecución de ideas e autores, senón tamén a violencia exercida contra quen fixeron da cultura, da lectura e do acceso ao coñecemento unha forma de compromiso público.
